Akıllı sözleşme yazdırmak isteyen kurucuların çoğu bize hazır bir fikirle gelir: bir token, bir ödül sistemi, bir üyelik ya da oyun içi bir varlık. Teknik ayrıntıyı bilmeniz gerekmez; ama birkaç temel gerçeği baştan bilmek bütçenizi ve takviminizi doğrudan etkiler. Blok zincir geçmişi olmayan bir iş sahibinin ilk görüşmeden önce bilmesini istediğimiz yedi şeyi burada topladık.
1. Akıllı sözleşme, yazıldığı gibi çalışır
Blok zincir, kayıtların tek bir şirketin sunucusunda değil, birbirinden bağımsız çok sayıda bilgisayarda aynı anda tutulduğu ortak bir defterdir. Akıllı sözleşme bu defterin üzerinde yaşayan küçük bir programdır. Adındaki “sözleşme” sözcüğü yanıltmasın: hukuki bir belge değil, kodla yazılmış bir kurallar bütünüdür. “Şu adres şu kadar ödeme yaparsa ona şu varlığı aktar” gibi kuralları kimsenin onayını beklemeden uygular.
Kilit nokta şudur: program niyetinizi değil, yazılanı uygular. Kodda bir boşluk varsa onu ilk fark eden kullanır ve ağ bunu geçerli bir işlem sayar. İşlemi geri çevirecek bir banka ya da müşteri hizmetleri yoktur.
2. Yayınlanan kod sonradan düzeltilemez
Alışık olduğunuz yazılımlarda hata çıkarsa düzeltir, yeni sürümü yayınlarız. Zincire yazılan kod ise varsayılan olarak değişmez. Hatalı bir sözleşmeyi düzeltmek çoğu zaman yenisini yayınlamak ve kullanıcıları, bakiyeleri, bağlı uygulamaları oraya taşımak demektir; bu hem pahalıdır hem de güveni zedeler.
Bunun bir çaresi var: güncellenebilir tasarım. Kullanıcılar sabit bir adresle konuşur, o adres işi arkadaki asıl koda yönlendirir; gerektiğinde arkadaki kod değiştirilir. Ancak kodu değiştirebilen bir anahtar varsa kullanıcılarınız kurallara değil, o anahtarı tutana güvenmek zorunda kalır; anahtar çalınırsa kuralları saldırgan da değiştirebilir.
Baştan verilecek karar
Güncellenebilirlik sonradan eklenemez; yayından önce karara bağlanmalıdır. Biz şunu soruyoruz: Bu sözleşme ne kadar değer tutacak ve kuralların ileride değişmesi gerçekten gerekecek mi? Yanıt “hayır” ise küçük ve değişmez bir sözleşme çoğu zaman daha güvenlidir.
3. Test ve denetim, yazmaktan uzun sürer
Bir akıllı sözleşmenin kodu çoğu zaman şaşırtıcı derecede kısadır. Zamanı alan şey yazmak değil, o satırların her koşulda doğru davrandığından emin olmaktır. Bu yüzden Web3 projelerinde yazmaktan çok test etmeye zaman ayırıyoruz. Sıra genellikle şöyledir:
- 1
Otomatik testler: Her kural için hem olması gerekeni hem olmaması gerekeni deneyen testler yazılır; örneğin yetkisiz birinin para çekme girişiminin reddedildiği doğrulanır.
- 2
Test ağı denemesi: Sözleşme, gerçek ağa benzeyen ama gerçek para taşımayan bir test ağına yüklenir; cüzdan bağlantısı ve işlem akışları uçtan uca denenir.
- 3
Bağımsız denetim: Gerekiyorsa kod, onu yazmamış bir güvenlik ekibine incelemeye verilir ve bulunan sorunlar giderilir.
- 4
Kademeli yayın: Sözleşme ana ağa alınır; ilk dönemde düşük limitlerle ve yakından izlenerek çalıştırılır.
Bağımsız denetimde, sözleşmeyi yazan ekibin dışındaki uzmanlar kodu satır satır inceler ve bulgularını önem sırasına göre raporlar. Ucuz değildir, haftalar sürebilir ve hatasızlık garantisi vermez; ama yazanın göremediğini başka bir göz yakalayabilir. Sözleşme kullanıcıların parasını tutacaksa, yüksek değer taşıyacaksa ya da güncellenemeyecekse bu harcamayı öneriyoruz. Değer taşımayan küçük bir deneme için kapsamlı testler çoğu zaman yeterlidir.
4. Ağ seçimi ücreti ve kitleyi belirler
“Hangi blok zincir?” sorusu teknik bir tercih gibi görünür ama aslında bir iş kararıdır. Biz Ethereum ve onunla uyumlu ağlarda ve TON üzerinde geliştirme yapıyoruz; seçimi müşteriyle birlikte, şu üç soruya göre yapıyoruz:
- Kullanıcılarınız nerede? Telegram içinde çalışan bir ürün için TON doğal bir seçenektir; mevcut bir Ethereum topluluğuna sesleniyorsanız uyumlu bir ağ daha mantıklıdır.
- İşlem başına ücret ne kadar? Küçük tutarlı ve sık yapılan işlemlerde yüksek ücretli bir ağ, ürünü kullanılmaz hâle getirir.
- İşlem ne kadar sürede kesinleşir? Bir oyunda saniyeler önemlidir; yılda birkaç kez yapılan bir devirde değildir.
Zincirde kayıt değiştiren her işlem, ağın kendi para birimiyle ödenen ve ağın yoğunluğuna göre değişen bir ücrete tabidir. Varsayılan durumda ücreti işlemi başlatan, yani kullanıcınız öder; bunun için cüzdanında önceden bakiye bulunması gerekir. Kripto bilmeyen bir kitle için bu ciddi bir engeldir. Ücreti sizin üstlendiğiniz yapılar kurulabilir, ama o zaman bu kalem işletme giderinize eklenir. Bütçeyi yaparken geliştirme bedelinin yanına bu ücretleri de yazın.
5. Anahtar kimdeyse söz hakkı ondadır
Bir sözleşmede çoğu zaman özel yetkiler bulunur: sistemi durdurmak, bir ücret oranını değiştirmek ya da sözleşmeyi güncellemek gibi. Bu yetkiler bir kullanıcı adı ve parolaya değil, bir özel anahtara, yani cüzdanın sahibi olduğunuzu kanıtlayan uzun bir gizli diziye bağlıdır. Onu ele geçiren, sizin yapabildiğiniz her şeyi yapabilir; kaybederseniz basabileceğiniz bir “parolamı unuttum” düğmesi yoktur.
Bu yüzden yönetici yetkilerini tek bir anahtara bağlamıyor, çok imzalı cüzdan kullanıyoruz: örneğin üç yetkiliden en az ikisi onaylamadan hiçbir işlem gerçekleşmez. Böylece tek bir anahtarın çalınması sistemi tehlikeye atmaz. Anahtarların kimde duracağı ve biri ekipten ayrıldığında ne olacağı yayından önce yazılı hâle gelmelidir. Teslimden sonra bu yetkiler bizde değil, sizde olmalıdır.
Sözleşmenizi kimin durdurabildiğini ya da değiştirebildiğini bilmiyorsanız, o sözleşme henüz sizin değildir.
6. Her şey zincire yazılmaz
Zincire veri yazmak pahalıdır, yazılan veri herkese açıktır ve silinemez. Bu yüzden zincire yalnızca herkesin doğrulayabilmesi gereken şeyleri koyuyoruz: kimin neye sahip olduğu, bir ödemenin yapılıp yapılmadığı. Aşağıdakiler ise neredeyse her zaman zincir dışında, sıradan bir veritabanında kalır:
- Kişisel veriler: Ad, e-posta, adres gibi bilgiler zincire yazılırsa silinemez; bu, kişisel verilerin korunmasına ilişkin kurallarla çelişebilir.
- Büyük dosyalar: Görseller ve belgeler zincir dışında saklanır; zincire yalnızca dosyanın değişmediğini kanıtlayan kısa bir özet yazılır.
- Sık değişen içerik: Ürün açıklamaları ve kampanya metinleri gibi her gün güncellenen veriler.
- Gizli kalması gereken iş bilgileri: Zincirdeki her kaydı herkes okuyabilir.
İyi bir Web3 ürününün büyük kısmı aslında sıradan bir web ya da mobil uygulamadır; sözleşme onun küçük ama kritik çekirdeğidir. Bazen dürüst yanıt, fikrin blok zincire hiç ihtiyaç duymadığıdır; böyle durumlarda bunu açıkça söylüyoruz.
7. Hukuki taraf ayrı bir iştir
Kodun çalışması, yaptığınız işin hukuka uygun olduğu anlamına gelmez. Token satışı, kullanıcılardan para toplanması, ödül dağıtımı ya da şansa dayalı mekanikler birçok ülkede finans, tüketici, vergi ve kişisel veri kurallarının kapsamına girebilir. Bu kurallar ülkeden ülkeye değişir ve zaman içinde güncellenir; bir ülkede serbest olan bir model, bir başkasında izne bağlı ya da yasak olabilir.
Bu yazı hukuki tavsiye değildir
Biz yazılım geliştiriyoruz, hukuk danışmanlığı vermiyoruz; bu yazı da hukuki tavsiye değildir. Projeniz para toplamayı, token satışını ya da ödül dağıtmayı içeriyorsa, geliştirme başlamadan önce bu alanı bilen bir hukukçuya danışmanızı öneriyoruz.
Geliştirme ekibine sorulacak sorular
Teklif alırken fiyat ve teslim tarihinin yanında şu soruları da sorun:
- Sözleşmeyi nasıl ve hangi test ağında deneyeceksiniz; sonuçları bizimle paylaşacak mısınız?
- Sözleşme güncellenebilir mi olacak; öyleyse güncelleme yetkisi kimde duracak?
- Yönetici anahtarları kimde olacak ve çok imzalı cüzdan kullanılacak mı?
- Bağımsız denetim öneriyor musunuz; önermiyorsanız neden?
- Yayından sonra sözleşmeyi kim izleyecek; bir sorun çıkarsa ilk adım ne olacak?
Akıllı sözleşme, doğru yerde kullanıldığında aracıya gerek bırakmayan sağlam bir araçtır; ama hatayı affetmez. Kapsamı küçük tutmak, teste zaman ayırmak ve yetkileri baştan netleştirmek, sonradan yapılacak her düzeltmeden ucuzdur.
